Quk.nl | Alles over schoolplaten

Inkoop | verkoop | verhuur

S.J.P. Dijkstra


Portret uit 1964

S.J.P. Dijkstra (uitgever)
Stephanus Johannes Paulus Dijkstra is op 10 oktober 1900 geboren in Joure en overleed op 7 januari 1974 in Utrecht. Dijkstra was oprichter en directeur van Dijkstra’s Uitgeverij, Zeist. Hij was Ridder in de orde van Oranje-Nassau (1970). Tussen 1945 en 1958 heeft Dijkstra in het gemeentebestuur gezeten.

In dit artikel

Onder andere

  • De oprichting van het bedrijf
  • Uitgaven van wandplaten en wandkaarten
  • De personen en bedrijven die met de uirgaven te maken hadden
  • Verslag van het bezoek aan de zoon van de oprichter


Uitgeverij Dijkstra | Dijkstra's Uitgeverij | Penta

Het bedrijf

Dijkstra’s Uitgeverij is een uitgever van verschillende methodes voor het onderwijs. Een onderdeel van deze methodes bestaat uit wandplaten en wandkaarten. Het bedrijf was gevestigd in Zeist, maar had aanvankelijk ook een vestiging in Groningen. Groningen was tevens de vestigingsplaats van het bedrijf van zijn broer en latere concurrent Jacob Dijkstra.

In het Utrechts Nieuwsblad (UN) van 21 maart (of februari) 1931, staat de uitgeverij bij de nieuwe inschrijvingen: Dijkstra’s Uitgeverij Zeist-Groningen. Het bedrijf is gevestigd aan de Pauw van Wieldrechtlaan 31. Naast de vermelding ‘uitgeverij’ wordt ook ‘groothandel schoolbehoeften en leermiddelen’ genoemd. De eigenaar is S.J.P. Dijkstra. De vestiging in Groningen heeft als adres Oude Ebbingestraat 50 en wordt beheerd vanuit de hoofdvestiging in Zeist[1]. Op 15 februari 1935 komt er een wijziging in de inschrijving; het filiaal in Groningen wordt opgeheven.

  • Dijkstra is volgens het telefoonboek van www.de-wit.net uit 1950 gevestigd aan de Wilhelminalaan 41 en heeft het telefoonnummer 3505. De eigenaar van de uitgeverij, S.J.P. Dijkstra (broer van Dijkstra uit Groningen), woont aan de Huydercoperweg 23.
  • In 1957 wordt een ‘ervaren typiste / facturiste’ gevraagd voor het uitgeverskantoor aan de Wilhelminalaan 57. Het bedrijf is dan een NV.
  • Op 13 september 1958 verschijnt er wederom een vacature. Nu is het adres Dijnselburgerlaan 3.
  • In 1959 wordt een assistente gevraagd voor de ‘mechanische boekhouding (doorschrijfsysteem)’. Het telefoonnummer is dan 03404 – 6671. In 1964 is het telefoonnummer 03404 – 12121.
  • In 1982 lijkt de uitgeverij gehuisvest aan de Dijnselburgerlaan 9. We komen dan wederom de naam S.J.P. Dijkstra tegen. Het telefoonnummer is nu 03404 – 61100.

De uitgever is ook actief in de ‘overzeese gebieden’. Zo wordt in de krant van 4 maart 1954 aangekondigd dat er een tentoonstelling wordt geopend door de heer Dijkstra in Suriname. Op de tentoonstelling worden onder andere boeken en kaarten getoond in de Sypesteinschool aldaar. Korte tijd later, op 26, 27 en 29 maart, wordt er op Curacao een tentoonstelling gehouden in het ‘Departement van Onderwijs en Volksontwikkeling’. Ook hier worden leerboeken en (land)kaarten getoond. In 1964 en/of 1965 (en in latere jaren) wordt in Willemstad (Curaçao) een tentoonstelling georganiseerd over leermiddelen voor het kleuteronderwijs waar Dijkstra aan heeft bijgedragen[2]. De uitgeverij werkt op Curaçao samen met Boekhandel St. Augustinus[3].

  • Schoolplaten werden in ieder geval tot september 1981 in de catalogus aangeboden. Zowel de kaarten van de Werkgroep Van Dongen als de kaarten van Bakker. Zij verkopen tevens de kaarten van Haack.

De schoolplaten en wandkaarten

De uitgever heeft vier series schoolplaten gemaakt:

  1. Kinderprenten (10 platen), (kleuters verkennen, praatplaten, jonge kleuters verkennen?)
  2. ABC Eilanden (6 platen),
  3. Leesfeest (1 plaat)
  4. Ons eigen land (A en B (1941), Ons werelddeel (1949) en Onze aarde (1949).

[1941 platen, kaarten of atlassen?]

Kinderprenten

De uitgeverij bracht een serie kinderprenten op de Nederlandse markt. Deze platen kreeg de uitgever aangeleverd door de Belgische uitgever Marsival. De illustrator hiervan was een kleuterleidster met het pseudoniem ‘Niek’.

  • In de tuin
  • Winter
  • Sneeuwwitje en de zeven dwergen
  • Vissen en vliegeren
  • Muziek
  • Strandplezier
  • Zomer
  • Picknick
  • Keuken
  • Herfst


ABC - eilanden

De serie ABC-eilanden komt in 1956 op de markt. De zes gekleurde wandkaarten zijn ontworpen door frater Cyriel. De serienaam verwijst naar de eilanden Aruba, Bonaire en Curaçao. De frater, leraar aan het Sint Thomas College Roodeweg, liep al enkele jaren met het idee rond en kwam in contact met Dijkstra tijdens een van zijn bezoeken aan de eilanden. Dijkstra moedigde Cyriel aan om zijn werk af te maken omdat hij inzag dat de platen over de Nederlandse Antillen ook in Nederland aftrek zouden vinden. Ze moesten dan wel worden voorzien van handleidingen wat de bruikbaarheid vergrootte. Cyriel kreeg de proefdrukken, die naar zijn aquarellen waren gemaakt te zien en vond ze ‘buitengewoon goed geslaagd’. De illustrator koos voor aquarellen omdat deze techniek ‘zich het best leent voor ‘clichewerk’ en ook de kleuren het mooist weergeeft’. De platen van 70 x 100 centimeter waren full colour gedrukt. Drie van de zes platen waren afbeeldingen over Curacao, twee over Aruba en één over Bonaire. Het lag in de bedoeling om de serie uit te breiden met platen over de Bovenwindse Eilanden. Volgens een krantenbericht uit de Amigoe di Curacao van 1 september 1956 zullen de eerste series (oplage 1500 stuks) in september klaar zijn en naar de Antillen worden gezonden.

De platen beelden uit:

  • Anna-baai met de haven en de brug van Willemstad.
  • Het landhuis Assencion te Barber met bijbehorend landschap.
  • De Caracas-baai met de Tafelberg en het fort Beekenburg.
  • De aloëwinning op Aruba met op de achtergrond de Lago.
  • Een Arubaans koenoekoe-landschap waarin een huisje met indianentekens en op de achtergrond de Hooiberg.
  • De zoutwinning op Bonaire met vliegende flamingo’s.


  • Topografische kaarten van Bakker en Rusch

Een ander type kaarten betreft de topografische kaart. Dijkstra gaf vanaf 1948 een serie wandkaarten uit door de kaartmakers Bakker en Rusch[4]. Ze behoorden bij een aardrijkskundige methode met drie leergangen. De titels van de leergangen zijn Ons eigen land, Ons werelddeel en Onze aarde. Er waren twee varianten: A en B.

De leergang Ons eigen land kent de titels:

  • Overzichtskaart van Nederland behorende bij Ons eigen land
  • Wandkaart van Nederland behorende bij Ons eigen land
  • Drente
  • Flevoland
  • Friesland
  • Gelderland
  • Groningen
  • Limburg
  • Noord Brabant
  • Noord Holland
  • Overijssel
  • Utrecht
  • Zeeland
  • Zuid Holland


De leergang Ons werelddeel kent de volgende titels:

  • België en Luxemburg
  • Denemarken
  • Duitsland en Polen
  • Frankrijk
  • Griekenland – Albanië - Turkije
  • Groot-Brittannië en Ierland
  • Italië
  • Rusland
  • Scandinavië en Finland
  • Spanje en Portugal
  • Zwitserland
  • Landen rond de Donau
  • Landen van Europa

De leergang Onze aarde kent de volgende titels:

  • Afrika
  • Australië
  • Azië
  • De werelddelen
  • Europa? / Landen van Europa?
  • Nederlandse Antillen
  • Noord- en Midden-Amerika
  • Verenigde Staten van Amerika
  • Zuid Amerika

Overig (welke leergang?)

  • Aruba
  • Bonaire
  • Curaçao
  • Indonesië
  • Nederlands Nieuw Guinea
  • Suriname (B&R)

Overige kaarten en platen

Waar mensen wonen
Bij de methode Waar mensen wonen, behoren de volgende kaarten:

  • Grote wandkaart van Nederland (Bodemgebruik) bij Waar mensen wonen (Van Dongen)
  • Europa (Bodemgebruik) bij Waar mensen wonen (Van Dongen)
  • Wereld bij Waar mensen wonen (Van Dongen, Breukers, Schepel)
  • Kaart van Suriname (F. Ferrari)
  • Suriname (Haack, Painke, Ferrari)
  • Wandkaart katholiek Nederland (Van Luyn)

Dijkstra gaf rond 1948 de Wandkaart Katholiek Nederland uit. De eerste versie telde vijf bisdommen en na de uitbreiding van het aantal bisdommen in 1955 werd in 1956 een kaart op de markt gebracht met de zeven bisdommen er op afgebeeld[5].

Het drukwerk van de schoolplaten van Dijkstra zijn onder andere door Drukkerij J. van Boekhoven verzorgd. Later werd dat verzorgd door De Maas uit Rotterdam.



Legenda provinciekaart Utrecht van Dijkstra’s Uitgeverij

Personen

D. Akers
Kleuradvies

W. Bakker
Wijbren (Wiebren) Bakker werd geboren op 10 september 1911 in Edens (Fries: Lens) en overleed op 4 januari 1988 in Zevenaar. Bakker woonde en/of werkte in Gaast[6], Sint Pancreas, Arnhem, Oosterbeek, Leeuwarden en Zevenaar. Hij bezocht de lagere school te Spannum (1916 en 1923). Vanaf 1923 volgde hij de mulo in Wommels tot in het jaar 1927. Zijn akte van bekwaamheid ontving hij na zijn studie aan de Christelijke Kweekschool te Sneek waar hij studeerde van 1927 tot in1930. Daarna ging hij werken in Woudsend (1930-1936). In 1935 behaalde Wijbren zijn hoofdakte te Leeuwarden. Vanaf 1937 tot in 1946 werkte hij als hoofd van een christelijke basisschool in Gaast. [7]

G.M.J.M. Breukers
Kartograaf en leraar aardrijkskunde

Cyriel (Frater)
Frater Curiel werd op 2 juli 1918 geboren in Goirle en overleed op 6 januari 2005 te Tilburg. Hij woonde en/of werkte in Tilburg, Deurne (1941-1946) Willemstad (Curaçao, 1946-1973), en vanaf 1973 in Os, Tilburg en Goirle. Hij overleed in het Fraterhuis Zwijssen in Tilburg. De frater werd als Ludovicus Joannes-Baptist Maria Witters geboren. In 1935 trad hij in het noviciaat van de congregatie van de Fraters van Tilburg. Hij volgde de kweekschool, behaalde in 1938 zijn hulpakte en later de aktes voor Frans (l.o.), godsdienst (B), Engels (l.o.), tekenen, Spaans (l.o.) en handenarbeid. Hij gaf les aan een lagere school in Tilburg. Na zijn komst in Willemstad, woonde hij vervolgens in de fraterhuizen Kralendijk, Otrabando en Soto. Daar gaf hij les op enkele lagere scholen, een school voor ULO en aan een technische school.[8]

S.J.P. Dijkstra (uitgever)
Stephanus Johannes Paulus Dijkstra is op 10 oktober 1900 geboren in Joure en overleed op 7 januari 1974 in Utrecht. Dijkstra was oprichter en directeur van Dijkstra’s Uitgeverij, Zeist. Hij was Ridder in de orde van Oranje-Nassau (1970). Tussen 1945 en 1958 heeft Dijkstra in het gemeentebestuur gezeten.

S.J.P. Dijkstra (uitgever, jr?)
Stephanus Johannes jr. werd op 20 juni 1938 geboren in Zeist. Hij werkte vanaf 1962/63 tot aan de overname in 1983 bij Uitgeverij Dijkstra.

W. van Dongen
Leraar aardrijkskunde en pedagogiek

F. Ferrari

H. Haack
Hermann Haack werd op 29 oktober 1872 geboren in Friedrichswerth en over leed op 22 februari 1966 in Gotha. Cartograaf Haack werkte voor de uitgever Justus Perthes in Gotha.

A.H. van Luyn
Van Luyn werd in1905 geboren en overleed in 1986. Hij was onderwijzer in Amsterdam en Sint Fransiscusparochie en vanaf 1937 schoolhoofd in Sint Nicolaasga en Naarden. Vader van de bisschop van Rotterdam[9].

Niek
Kleuterleidster / onderwijzeres opgeleid aan de normaalschool in Ronze. Over deze kunstenaar is weinig bekend omdat zij anoniem wil blijven[10]. Klooster?

W. Painke
Werner Painke?

H. Rusch
Harmannus (Hermannus?) Rusch werd op 22 juli 1908 geboren in Willemsoord (Steenwijkerland) en overleed op 12 december 1992 in Steenwijk[11] . Hij woonde en/of werkte in Willemsoord (woonplaats), Lemmer[12] (1929), Balk (1932 - 1937)[13], Idskenhuizen / Sint Nicolaasga[14] en Steenwijk (vanaf 1953). Harmannus bezocht de basisschool te Willemsoord tussen 1914 en 1922. Hierna studeerde hij aan de Rijks Hogere Burgerschool (RHBS) te Steenwijk tot 1927. Zijn akte van bekwaamheid voor onderwijzer ontving hij in 1928 (Normaalschool, Meppel). Volgens het stadsnieuws uit het Leeuwarder Nieuwsblad van 11 augustus 1936 behaalde ene ‘H. Rusch uit Balk’ zijn hoofdakte.

De lagere school in Willemsoord, 1914-1922?
De RHBS te Steenwijk, 1922-1927?
Akte van bekwaamheid als onderwijzer aan de Normaalschool te Meppel, voorjaar 1928?
Op naar Friesland. De eerste schreden als onderwijzer in Lemmer en Balk, 1929-1938]?

J.H. Schepel
Kartografisch tekenaar

---

Met dank aan Dick Rozing



[1] Deze vermelding staat in het Nieuwsblad van het Noorden, 21 februari 1931.
[2] De heer J.R. Dijkstra was bij de tentoonstelling van 1964 en/of 1965 aanwezig.
[3] Eigenaar van deze boekhandel is Dijkstra junior.
[4] Bakker en Rusch leerde elkaar kennen in het studiejaar 1935/36 in Leeuwarden tijdens een opleiding tot hoofdonderwijzer (www.gaast.eu)
[5] Bron: http://www.wereldaandewand.nl/artikel6.htm, geraadpleegd 24-02-2013.
[6] Woonadres Gaast, Gaast 60; woonadres St. Pancras, Bovenweg 248
[7] Bron: http://www.gaast.eu, geraadpleegd 31-1-2014
[8] Bron: www.deurnewiki.nl/wiki/index.php?title=Ludovicus_Joannes-Baptist_Maria_Witters_(1918-2005) geraadpleegd 1-2-2014.
[9] Bron: www.wereldaandewand.nl/artikel6.htm, geraadpleegd 24-02-2013.
[10] Bron: Catteeuw, C., Als de muren konden spreken, schoolwandplaten en de geschiedenis van het Belgisch lager onderwijs. Blz 172
[11] Bron: www.matruschka.net/getperson.php?personID=I186&tree=ru#cite1 geraadpleegd 30-1-2014.
[12] In een artikel in de Leeuwarder Courant van 23 april 1929, staat genoemd dat J. Rusch te Willemsoord is benoemd in Lemmer.
[13] In een artikel in de Leeuwarder Courant van 13 mei 1932, staat dat H. Rusch ‘thans in gelijke betrekking te Lemmer’ is benoemd in een christelijke lagere school in Balk. .
[14] In een artikel in de Leeuwarder Courant van 30 september 1937, staat dat H. Rusch is benoemd als schoolhoofd aan de Christelijke school te Sint Nicolaasga. Opmerkelijk is dat ook Van Luyn daar schoolhoofd is.


Het bezoek aan S.J.P. Dijkstra junior

Donderdagmiddag 28 maart rond kwart over twee parkeer mijn auto voor het pand van de voormalige Uitgeverij Dijkstra. Ik ben benieuwd naar hoe het er vanbinnen uit zal zien. Op het bord bij de ingang van het bedrijventerrein las ik de naam van de huidige uitgever die in het pand is gehuisvest Penta. Als ik binnenkom wordt ik verwelkomd door de kleindochter van de oprichter van het bedrijf. Ik krijg koffie. Meneer Dijkstra is in het magazijn bezig. Hij komt dadelijk naar het kantoor. De ruimte is gevuld met educatief materiaal. Dat is niet zo verwonderlijk bij een educatief uitgever. Wat wel opvallend is, is dat een groot deel van het materiaal in het Papiaments is geschreven. Er hangen enkele posters, er staan boeken in de kast en in het midden van de kamer staat een grote tafel. In een naastgelegen ruimte hangt een portret van de oprichter. Ik word verzocht om te gaan zitten. Enkele minuten later komt meneer Dijkstra binnen. Hij stelt zich voor als Paul Dijkstra. Hij had mij telefonisch al verteld dat hij op de Antillen was geweest. Zijn gebruinde huid was daar het bewijs van.

Paul Dijkstra is één van de zoons van de oprichter. Hij is vanaf 1962/63 werkzaam in het bedrijf van zijn vader. Toen het bedrijf rond 1983 door Bosch en Keuning werd overgenomen, is E. Dijkstra, broer van Paul, bij de uitgeverij blijven werken. Paul is voor zichzelf begonnen. Hij is onder andere directeur geweest van Boekhandel Sint Augustinus op Curaçao.[1]

Dijkstra neemt plaats aan tafel en vrijwel direct begint hij te praten. Hij vertelt enthousiast enkele anekdotes. Dijkstra komt uit een uitgeversfamilie. Hij vertelt over de vestiging in Zeist en over de broer van zijn vader die in Groningen eigenaar van een drukkerij was. De twee werkten eerst samen, maar verschil van inzicht deed de broers de samenwerking beëindigen.

Stephanus Johannes Paulus Dijkstra senior is vernoemd naar de martelaar Stephanus en de apostelen Johannes en Paulus en tevens naar Paul Kruger[2], die op dezelfde dag is geboren. Kruger is in 1900, het jaar dat Dijkstra wordt geboren, te gast bij Koningin Wilhelmina en verblijft kort daarna tijdelijk in Utrecht. Dijkstra junior heeft dezelfde voorletters als zijn vader.

Paul Dijkstra herinnert zich nog dat zij, op zondag 6 januari 1974, de dag voor het overlijden van zijn vader, op de laatste autoloze zondag in Nederland ontheffing kregen om naar het ziekenhuis te mogen rijden.

Over de productie van de schoolplaten vertelt Dijstra dat de platen werden gedrukt door drukkerij J. van Boekhoven en later door drukkerij De Maas uit Rotterdam. De gedrukte vellen werden aanvankelijk met ‘natte lijm’ op linnen geplakt. Later ging met over op zogenaamde verlijmen door verhitting. De platen werden onder de mangel doorgehaald. Eerst gebeurde dat in het bedrijf zelf, later mochten ze ‘s avonds en ’s nachts gebruik maken van de mangel van een collega die groter was en waarmee de productie tot duizend stuks kon worden opgevoerd. Hiervoor hoefde slechts te worden ‘betaald’ met enkele flessen whisky. Dijkstra zou de eerste uitgever zijn die kaarten maakte waarop het bodemgebruik zichtbaar werd.

Ik som op welke informatie ik over Uitgeverij Dijkstra heb verzameld. Sommige gegevens worden door Paul herkend en bevestigd. Andere gegevens worden in twijfel getrokken of ter kennisneming aangenomen.

Dijkstra noemt de methode van de Groep Van Dongen een groot succes.

Paul overhandigt mij nog twee catalogi. Een er van is een Engelstalige catalogus, waarschijnlijk uit begin jaren zestig en mogelijk was deze bestemd voor de Engelstalige markt in Afrika. De andere is een uitgave van april 1981. In deze catalogus zit nog een extra toegevoegde prijslijst met als datum september 1981.

[1] Dijkstra jr. heeft via zijn eigen uitgeverij Penta in ieder geval een schoolplaat uitgegeven over het metriek stelsel.

[2] 10 oktober 1825 – 14 juli 1904